Životni ciklus porodice – faze, izazovi i razvoj porodičnih odnosa

Svaka porodica prolazi kroz niz faza normalnog porodičnog životnog ciklusa koji porodicu kroz te faze menja. Sam koncept „životni ciklus porodice“ razvijen je da bi se opisale najznačajnije promene i transformacije koje porodični život donosi.

Klasifikacija faza porodičnog životnog ciklusa obezbedila je obraćanje pažnje na suštinske procese kroz koje prolazi svaka porodica: proširenja (rođenje deteta), suženje (smrt člana porodice) prestrojavanje sistema odnosa radi pružanja podrške ulasku, izlasku i razvoju članova na funkcionalan način.

Šta je životni ciklus porodice

Životni ciklus porodice obuhvata niz faza kroz koje porodica prolazi od svog osnivanja do starenja. Svaka faza nosi svoje izazove, zadatke i prilike za prilagođavanje. Porodica koja uspešno prelazi kroz ove faze razvija otpornost, komunikaciju i stabilne odnose.

Svaki od životnih ciklusa sa sobom donosi i svoje specifične zadatke koje porodica mora uspešno prevazići prilagođavanjem, usklađivanjem i razvojem svojih načina rešavanja zadataka koja zovemo pokušavana rešenja.

Kritične tranzicione tačke u porodici

Ove faze jos nazivamo i kritičnim tranzitornim tačkama, koje često izazivaju problem i razvijaju simptom jer zahtevaju od porodice da se menja u određenim aspektima porodičnog funkcionisanja kao sto je promena u strukturi, pravilima, ulogama, raspodeli moći i uverenjima… Svaka od ovih promena narušava porodičnu homeostazu, odnosno stabilnost kojoj porodice prirodno teže, čime štite svoj porodični identitet.

1. Početna porodica – period od venčanja/zajedničkog života do prve trudnoće, rođenja prvog deteta
2. Porodica sa malim detetom – period od prve trudnoće do 3. godine deteta
3. Porodica sa predškolskim detetom – period od 3. do 5. godine deteta
4. Porodica sa školskim detetom – period od polaska deteta u školu do ulaska u pubertet
5. Porodica sa adolescentom – period puberteta
6. „Lansiranje porodice“ – period pripreme za odlazak deteta od roditelja i građenje nove porodice. Proces separacije.
7. Prazno gnezdo – bračni par ostaje sam  i često stari problemi, koji su pod „tepihom“ izlaze na površinu. Takođe, ovaj period često zahteva menjanje uloga, negovanje ostarelih roditelja ili postaju baba i deda, često se ove uloge i prepliću, što podrazumeva i postavljanje novih granica.
8. Porodica koja stari – period izmenjenog psiho-socijalnog statusa kao i ekonomskog statusa, što zahteva i reorganizaciju porodičnog sistema. Suočavanje sa opadanjem funkcionalnih sposobnosti, bolesti i smrti partnera kao i suočavanje sa sopstvenom smrtnošću.

Kako prepoznajemo da je porodica u krizi

Životni ciklusu su međusobno povezani i utiču jedan na drugi. Ukoliko porodica ne može uspešno, na funkcionalan način da pređe iz jednog ciklusa u drugi, kažemo da se „zaglavila„. Često se porodica zaglavi u onom životnom ciklusu kroz koji su se i prethodne generacije zaglavljivale, na primer trenutak kada dete treba da napusti porodični dom može biti obrazac koji se prenosi s kolena na koleno. Tada smatramo da su se ukrstili vertikalni („nasleđeni“ problemi) i horizontalni stresori (akutna situacija), sto suočava porodicu sa teškoćama prevazilaženja razvojne krize.

U psihoterapijskom procesu krizu često prepoznajemo kroz nemogućnost da porodica komunicira na jasan način svoje potrebe, da svaki član jasno izrazi svoje emocije u skladu sa novonastalim promenama kao i onda kada vidimo da postoji disbalans uloga i raspodele moći u porodičnom sistemu.

Simptomi koji često prate ove porodične krize izražavaju se kroz:

• zatvaranje porodičnog sistema ka svojim sistemima podrške u vidu otuđenosti porodice.
• nefleksibilnosti granica i haotičnom okruženju, članovi porodice ne znaju koji su tačno njihovi zadaci i očekivanja od njihovih uloga.
• deca često na sebe preuzimaju simptom kao najosetljiviji član, možemo primetiti povišenu anksioznost, agresiju, povlačenje i psihosomatske tegobe.
• podložnost zavisničkim oblicima ponašanja kao beg od tenzije porodičnog doma (alkoholizam, kockanje, radoholičarstvo…)
• Depresivna ili anksiozna atmosfera porodice, česti konflikti i osećaj nemoći da se problem prevaziđe.
• Eskalacija krize kroz porodično nasilje.

Uticaj spoljašnjih faktora na porodični život

Važno je znati da na načine kako će porodice prolaziti kroz ove faze značajno utiču  spoljašni, kulturno – socijalni faktori kao što su očekivanja, tradicija, pravni okviri društva u kom se porodica trenutno nalazi, jer ono što smatramo porodicom je pod uticajem ideologije društva u određenom istorijskom trenutku.